Yon machin gen yon pakèt eleman elektwonik ak mekanik ki konstwi li. Gen youn nan yo ki reprezante sèvo sistèm nan. Tankou yon moun, li nesesè pou fonksyonman chak modèl machin. Se sa ki koz anpil fwa yo konn vòlè li

Pyès yo rele sèvo a gen bon non li an anglè ki se engine control unit (ECU), ki vle di nan lang kreyòl « inite kontwòl motè ». Souvan yo rele yo tou nan menm lang lan engine control module (ECM). Li siyifi nan lang pa nou modil kontwòl motè.
Anvan pyès sa te envante, tout bagay nan machin yo te konn regle yon fason mekanik.

Pyès yo rele sèvo a gen bon non li an anglè ki se engine control unit (ECU), ki vle di nan lang kreyòl « inite kontwòl motè »

Ki wòl pyès sa jwe?
Joël Jasmin se yon mekanisyen ki ap travay nan ri Lantèman, toupre pi gran simityè vil peyi a. Yon rad sou li pèdi koulè tèlman li benyen ak lwil machin. Li kouche anba yon  RAV4 pou li fè kèk aranjman.
Misye fè konnen, sèvo machin nan se yon pyès nan machin ki pèmèt diferan fonksyon motè yon machin, byen mache. Li trete plizyè enfòmasyon ki gen rapò ak operasyon elektrik motè machin nan. Li souvan kontwole plis pase 100 faktè nan yon machin.
Pyès sa pran enfòmasyon nan men detèktè ki nan motè machin nan, selon sa Jean-Claude Noël di. Li se yon mekanisyen k ap travay nan yon garaj nan petyonvil. Li fè konnen, pyès la itilize enfòmasyon li jwenn yo pou kalkile epi ajiste motè machin nan.
Anpil machin nan tan modèn nan itilize yon tip enjeksyon pou distribiye gaz nan silenn yo. Modil kontwòl motè a kontwole ki kantite ki pou distribiye parapò ak done li jwenn nan men detèktè yo.
Kisa ki ka genyen si sèvo a paka fonksyone ?
Gen anpil pwoblèm ki ka rive si grenn pyès sa ki se sèvo machin nan gen yon ti pwoblèm oubyen pa la.
Si sa rive, tablo ki anfas chofè a ki bay enfòmasyon sou machin nan ap limen ak yon vwayan ki di ki pwoblèm ki ka genyen. Sa vle di, yon sèvo ki gen defo, ap pwodui kèk sentòm kle ki ka fè chofè a konnen pwoblèm yo.
Jean-Claude Noël, eksplike :
Depi pyès la gen pwoblèm, motè a ka ap plede bloke. Sa se yon konpòtman iregilye ki fasil gen nan motè a. Yon sèvo ki gen defo ka lakòz pwoblèm sa tanzantan nan motè a. Sentòm yo ka vini epi ale. Jiskaske sèvo a kraze nèt.

Depi sèvo a gen pwoblèm, motè a ka ap plede bloke.

Se pa selman sa, pèfòmans fèb motè an se yon lòt sentòm yon pwoblèm posib avèk yon sèvo ki pa bon. Si li p ap pyen mache, sa ka lakòz motè a gen pwoblèm gaz pou li mache. Sa ki vle di, gaz la ap vin gen difikilte pou li distribiye nan motè machin nan ak nan lòt pyès ki la pou sa. Depi sa rive lap afekte negativman pèfòmans machin nan. Yon sèvo ki gen pwoblèm ka diminye efikasite nan puisans ak akselerasyon machin lan.
Sa ki pi mal la, lè sèvo machin nan deranje, machin nan ka deside pa demare ditou. Oubyen li vin trè difisil pou li demare. Nan ka sa sèvo a kraze nèt. Depi sa rive, li pral kite machin lan san kontwòl. Li posib pou motè a kontinye tounen, men li pap posib pou li fè machin nan mache.
Joël Jasmin, jèn gason nan ri lantèman an ajoute : « Menm jan an tou, pwoblèm paka demare machin nan ka rive akoz lòt pwoblèm. Pou moun nan konnen sa pou li fè, li dwe chache yon mekanisyen pwofesyonèl ki pou gade machin nan pou li. »
Idantifye pwoblèm ki gen nan sèvo machin nan
Sèvo machin nan ka andomaje pou plizyè koz. Yon fwa moun kap kondwi li a aprann sa ki koz li gen pwoblèm, li ka evite dega ki gen aprè yo. Yon sèvo ka gen pwoblèm, selon Joël Jasmin, akoz dlo ki tonbe ladann.
Jean-Claude Noël bò kote pa li presize, sèvo a kapab deranje tou akoz yon kousikwi oubyen si yo ogmante chaj ki nan sikwi yo.
Li tou: Blindage de véhicule, une industrie en plein boom en Haïti
Nan ka kousikwi a, si moun nan rive idantifye se sa ki pwoblèm nan, li ka repare aksyonè ki nan machin nan. « Se pou moun nan byen pran san li, pou li verifye epi asire bon foksyonman chak pyès sèvo a moutre ki gen pwoblèm. Konsa moun sa ap evite sèvo a gen pwoblèm. », se konsa li konkli.

Mwa oktòb sa se mwa lang ak kilti kreyòl. Anpil Ayisyen itilize lang sa a pou kominike sou entènèt, sitou sou rezososyal yo. Sa genyen konsekans pozitif sou lang nan, men sa poze pwoblèm tou
Nan peyi Dayiti, mwens pase 35% moun ap itilize entènèt apati telefòn yo. Si nou baze sou dènye estimasyon IHSI yo (Institut haïtien de statistiques et d’informatique), ki di peyi a genyen anviwon 10 911 819 moun k ap viv ladan l, pousantaj sa reprezante plis pase 3 600 000 moun.
Anpil nan moun sila yo itilize rezososyo tankou Facebook, Instagram, Twitter. Dapre obsèvasyon, majorite Ayisyen k ap pibliye mesaj sou rezososyo sa yo ekri li an kreyòl.
Dapre Pierre Michel Chéry, yon manm Akademi Kreyòl Ayisyen an, li nòmal pou pifò Ayisyen pale kreyòl sou entènèt. Li di: «Anpil moun pa genyen konpetans sa mande pou ekri an franse. Menm si yo pa toujou genyen konpetans pou ekri an kreyòl nonplis, yo oblije chwazi lang yo pi alèz ak li a. »
Li tou : Kisa ki kreyolofoni?
Men, menmsi pifò mesaj sou entènèt itilize lang kreyòl la, òtograf ak respè tout règ lang nan pa toujou prezan. Pierre Michel Chéry di: «Pèsonèlman mwen genyen anpil difikilte pou konprann sa ki ekri sou rezo yo, ki swadizan an kreyòl. Anpil fwa tout lang melanje, pa gen okenn respè pou òtograf, gramè ak fason pou mete pwen ak vigil nan fraz yo. »
Rezososyo yo, nan ka sa, reprezante yon menas pou lang kreyòl la. Anpil moun pa te janm aprann ekri kreyòl nan lekòl, e sila ki te aprann ni yo, anpil fwa pa metrize l.
Herby Glaude se pwofesè nan Fakilte Lengwistik Aplike. Li di : « Manke gen ansèyman nan lang kreyòl la, e se sa ki danje a. An jeneral, tout lang yo sibi move pratik sou rezososyal yo, paske moun k ap ekri a dwe fè ekonomi sa l ap di. Pafwa rezo a limite kantite sa li ka ekri. Men pou yon lang moun pa byen aprann lekòl, sa pi vizib. »
[yotuwp type=”videos” id=”HdiyMcrkLgo” ]
Tout bagay pa fin nwa nèt
Si genyen anpil moun k ap itilize lang kreyòl la sou entènèt, malgre difilkite yo genyen ak lang nan, rezososyo yo rete kanmenm yon gwo opòtinite pou kreyòl la. Se yon mwayen li genyen pou li avanse. « Rezososyo yo retire anpil konplèks lakay moun k ap itilize lang kreyòl la, paske se premye zouti yo genyen pou pale sou entènèt. E sa bon pou lang nan ». Se sa Pierre Michel Chéry deklare.
Anplis, dapre Herby Glaude, kreyòl la sèvi tankou yon mwayen pou Ayisyen ki pa nan peyi a idantifye yo. « Dyaspora a jwe yon gwo wòl nan itilizasyon kreyòl la sou rezososyal yo. Gen jenn moun ki pa fèt nan peyi a, ki pa t aprann lang nan men se fason sa yo genyen pou revandike idantite ayisyen yo. Sa pèmèt plis moun itilize kreyòl la, sa ki lakoz plis moun ka konnen l. »
Herby Glaude panse gen anpil inisyativ ki ka pran pou ede lang nan pwogrese sou entènèt pi byen. « Akademi Kreyòl Ayisyen an se yon zouti politik ki la pou fè pwomosyon pou lang kreyòl la. Li posib pou yo ta kreye kèk kou kreyòl, epi distribiye yo sou entènèt pou plis moun ka fòme [tèt] yo. Dayè, genyen moun ki vle aprann yon nouvo lang, se paske kilti peyi a enterese yo. Entènèt an jeneral, epi rezososyo yo, ap pèmèt sa pi byen. »
Yon bèl inisyativ
Sally Riché se yon jenn lengwis. Nan lane 2018, li kreye yon paj sou rezososyal Twitter, ki rele Detay Lakay. Paj sa a, depi anviwon yon lane, ap ede plis pase 5000 moun k ap suiv li yo aprann ekri kreyòl pi byen.
Dapre Sally Riché, genyen gwo amelyorasyon nan fason anpil moun ap ekri sou rezo sila a. Li deklare: « Mwen pa ka pale pou tout moun k ap suiv Detay Lakay yo, men mwen remake anpil pwogrè. Yon premye egzanp se nan sa ki gen pou wè ak apostwòf. Anpil moun ki te konn itilize apostwòf nan kreyòl la pa fè sa ankò.»
Li tou: Pou ki sa pou nou bay kreyolofoni an jarèt?
Sally Riché kontinye pou di : « Yon lòt egzanp kote moun k ap suiv Detay Lakay yo fè pwogrè, se nan itilizasyon « ui » nan plas « wi ». Mwen gen temwanyaj moun ki di se gras a paj la yo pa fè fot sila a ankò. Gen lòt moun ki toujou ekri mwen pou di gen fot yo te pral fè nan lang nan, men lè yo sonje paj la egziste, yo pran men yo.»
Dapre Sally Riché, rezososyal tankou Twitter se yon bèl mwayen pou ede moun aprann lang kreyòl la pi byen. Li di : « Se vre rezo yo ka bay pwoblèm paske anpil moun ekri san respè pou lang nan, e lòt moun k ap li mesaj sa yo ka imite jan de òtograf sila yo. Men zouti teknolojik sa se yon bon mwayen pou yo aprann. Menm si yon moun pa te anvi sa, yon sèl mesaj ki pase anba zye li sifi pou korije yon fot li konn abitye fè nan kreyòl la. »
Yon enstitisyon pou gide lang nan
Depi lane 2014, Leta ayisyen mete sou pye Akademi Kreyòl Ayisyen an. Se Konstitisyon 1987 la ki kreye enstitisyon sa a pou ede lang kreyòl la avanse. Se prezidan Michel Joseph Martelly ki siyen pou mete Akademi sila a kanpe. Dapre Jean Rony Beaucicault, ki se direktè kominikasyon Akademi Kreyòl Ayisyen an, desizyon sila pa t fasil pou pran.
Li di : « Senatè ak depite yo te vote lwa a lontan. Prezidan pa te janm pibliye l. Men, yon ti tan apre, prezidan Michel Martelly vin nan difikilte politik. Li te genyen pou li chanje premye minis. Kèk militan pou lang kreyòl la pwofite okazyon sa a pou poze li kondisyon. Si li vle gen yon nouvo premye minis, li dwe pibliye lwa sou Akademi Kreyol Ayisyen an. »
4 Septanm 2019, 33 gason ak fanm nome kòm premye akademisyen kreyòl la. Genyen twa ladan yo ki mouri. Rachel Beauvoir, yonn nan akademisyen yo, mouri avan li rantre nan fonksyon li. Gen nouvo manb ki vin entegre enstitisyon an, ki pèmèt li ka fonksyone.
[yotuwp type=”videos” id=”8yPgj2XZd6I” ]
Travay la pa piti
Akademi Kreyòl Ayisyen an se yon enstitisyon otonòm sa vle di li endepandan. Men bidjè pou li fonksyone depann de Leta ayisyen. Dapre Jean Rony Beaucicault, se ak anpil difikilte enstitisyon an rive travay. Li di: «Nou genyen yon bidjè 35 milyon goud konsa. Se ladan li lwaye Akademi an peye, anplwaye yo, epi resous pou fè biwo a fonksyone. Pa rete anpil pou òganize aktivite pwomosyon lang nan, ki se wòl Akademi an, menm si nou fè anpil efò kanmenm. »
Anpil moun twouve Akademi Kreyòl Ayisyen an pa regle anyen. Men dapre Jean Rony Beaucicault ak Pierre Michel Chéry, Akademi an genyen anpil pwojè nan tiwa osnon k ap prepare. Premye rezolisyon akademisyen yo te pran te konsène alfabè kreyòl la.
Pierre Michel Chéry di: «N ap travay sou yon vokabilè jiridik. N ap reflechi sou kijan tou pou nòmalize lang nan sa vle di jwenn mwayen estanda pou òtograf ak gramè. Nou vle deside sou kijan pou ekri chif, non vil yo, eksetera. Men yonn nan gwo chantye ki devan nou, se sa ki rele konsyans nan lang nan. Se pa paske w pale kreyòl ki fè ou gen konpetans ladan l. Ou pa ka di ni fè sa w vle. »
Li tou: Plas ak rapò lang kreyòl ak fransè nan sosyete a
Akademisyen an kontinye pou di : « Itilizasyon de osnon plizyè lang nan yon menm fraz pa egzanp, se yon danje. Paske anpil fwa, nan fraz la pa gen anpil mo kreyòl vre. Sa pral bay pwoblèm, si langaj sa itilize pou anonse move tan, pou pale ak popilasyon an eksetera. »
Desanm 2019 ap fè 5 lane depi Akademi Kreyòl Ayisyen an egziste. Jean Rony Beaucicault panse sa ap pran tan avan efè reyèl yo parèt nan fason Ayisyen ekri osnon pale. « Nou nan peryòd kote n ap dekonstwi sa ki nan tèt moun yo. Sa ap pran tan. Nou pa Akademi franse ki genyen anpil ane egzistans. Fòk moun yo pran pasyans ak Akademi an. »
Cet article a été édité le 28/10/2019 à 1h57 pm.